1. Кызгылтым сары түстөгү металл. Алтын, күмүш, жез, калай, Түрдүү нефти кенге бай (Калык). 2. Мылтыктын ок-дары салынбаган патрону, гильза. Мусабек мылтыгынын жезине дары салды (Сасыкбаев).
Чыгаан күлүк, ашкан күлүк, шыйрагы узун, сындуу күлүк. Кара байыр казан ат, Калбыр өпкө жез канат, Ат күлүгүн алалы («Манас»). В.: Жез билек. Калбыр өпкө жез билек («Манас»).
1. Жомоктордо айтылуучу тырмактарынын, тумшугунун учу жез, сыйкырдуу, мыкаачы кемпир деген мааниде. Кээде жез кемпирлер укмуштуу сүрөттөлгөндө, абдан коркор элек (Шүкүрбеков). 2. өт. Колунан жакшылык келбеген, абдан катаал, ырайымсыз, митайым, шум (көбүнчө кемпирлерге, аялдарга карата). Ал жез кемпирден сен эмне жакшылык кутуп жүрөсүң? - деп, эжем мени жекирип, колдон алып жетелеп кетти («Ала-Тоо»).
1. Жомоктордо айтылуучу тырмактарынын, тумшугунун учу жез, сыйкырдуу, мыкаачы кемпир деген мааниде. Кээде жез кемпирлер укмуштуу сүрөттөлгөндө, абдан коркор элек (Шүкүрбеков). 2. өт. Колунан жакшылык келбеген, абдан катаал, ырайымсыз, митайым, шум (негизинен аялдарга карата). Ал жез кемпирден сен эмне жакшылык күтүп жүрөсүң? – деп, эжем мени жекирип, колдон алып жетелеп кетти («Ала-Тоо»).
Көбүнчө жаандан кийин асманда күн нурунун чагылышуусунан пайда болуп, ар түрдүү түстө ийилген жаа мисалдуу көрүнгөн нур тилкелери. Кичине күндүн көзү бүркөлгөндө, Көрүндү жез кемпирдин кош желеси (Шимеев).
Кийим тигүү, сайма саюу ж.б. иштерди аткарууну мыкты билген уз, абдан устат, иштүү. Ыбырай тек-жайын айтып отурса, өзунчө узун сабак, энеси жез оймок, сөзмөр эле (Ашымбаев). Жез оймок аял өзү эле Сарамжал менен үй кармап Салтанат менен жыргашы (Тоголок Молдо). Жез оймоктун ыктуусу, Ургачынын мыктысы («Эр Төштүк»).
Кийим тигүү, сайма саюу жагынан устат, чебер, колунан көөрү төгүлгөн уз, ишмер (аялдарга карата). Жез оймоктун ыктуусу, Ургаачынын мыктысы («Эр Төштүк»). Жез оймок аял өзү эле, Сарамжал менен үй кармап, Салтанат менен жыргашы (Тоголок Молдо). Ыбырай тек-жайын айтып отурса, өзүнчө узун сабак, энеси жез оймок, сөзмөр эле (Ашымбаев). Жез оймоктун ыктуусу, Ургаачынын мыктысы («Эр Төштүк»).
Сөзгө чебер, чечен, акындыгы жетик. Алтын жаак, жез таңдай Ырчы болгон экенсиң (Токтогул). - Кана, жез таңдай! Баккоргонду мактоочу кезиң келди го, эми? (Осмоналиев). Музооке аке, «кылды тырмап мал тапкан, сөзү менен жан баккан» өнөрлүү жез таңдай эле (Бейшеналиев).
Сөзгө чебер, жеткен чечен, мыкты акын. Апаңды тартсаң, жез таңдай атыгасың (Токомбаев). Алтын жаак, жез таңдай, Ырчы болгон экенсиң (Токтогул). – Кана, жез таңдай! Баккоргонду мактоочу кезиң келди го, эми? (Осмоналиев). Музооке аке, «кылды тырмап мал тапкан, сөзү менен жан баккан» өнөрлүү жез таңдай эле (Бейшеналиев).
1. миф. Тумшугу, тырмактары жез, көбүнчө аял кебетесинде кубулуп көрүнүүчү, кулак тундурган ачуу кыйкырыгы бар укмуштуу жан, жез тырмак. Же жез тумшук кыйкырдыбы? (Токомбаев). Мергенчи мылтыгын алып, карагайдын башында аңдып отурса, жез тумшук келип, чаңырып дөңгөчтү басып калат (Сыдыкбеков). 2. Ырайымсыз, канкор, мыкаачы. Фашист деген – Кан тырмактуу, жез тумшук, Кара жүрөк, эч кылмыштан кайтпаган (Маликов).
1. Жомоктордо тумшугу, тырмактары жез, көбүнчө сулуу аял кебетесинде кубулуп көрүнгөн, кулак тундурган ачуу чаңырыгы бар деп айтылуучу укмуштуу жан. Мергенчи мылтыгын алып, карагайдын башында аңдып отурса, жез тумшук келип, чаңырып дөңгөчтү басып калат (Сыдыкбеков). 2. өт. Ырайымсыз, канкор, мыкаачы. Фашист деген - кан тырмактуу жез тумшук, Кара журөк, Эч кылмыштан кайтпаган (Маликов).
1. Колунан эч нерсе чыкпаган, өтө зыкым, абдан сараң. Бир жез тырмак келини бар, менин күнүм ушунун колунда (Элебаев). Мамирмазиндин бул кызы кессең кан чыкпай турган бир жез тырмак эле (Элебаев). 2. к. ЖЕЗ ТУМШУК 1.
1. Колунан эч нерсе чыкпаган, өтө зыкым, абдан сараң. Бир жез тырмак келини бар, менин күнүм ушунун колунда (Элебаев). Мамирмазиндин бул кызы кессең кан чыкпай турган бир жез тырмак эле (Элебаев). 2. к. жез тумшук 1.